Wie heden ten dage hoort spreken over de rijken en rijksten der aarde krijgt getallen te horen die alle begrip te boven gaan. En het is nog niet genoeg, want al te vaak volgt dan nog de mededeling dat er nog een bonus in het verschiet ligt. Paus Leo die nog maar kort zijn ambt vervult, heeft zich in zijn eerste grote interview heel kritisch uitgelaten over deze opstapeling van rijkdom en macht. Het valt te hopen dat zijn woorden niet aan dovemansoren zijn gezegd en aanzetten tot bekering. Maar zeker is dat allerminst zoals wij vandaag zien bij zijn voorganger uit lang vervlogen tijden. Amos was geen paus maar een profeet tegen wil en dank en zijn klare taal mocht dan nog zo waar zijn, de toegesprokenen hadden er geen oren naar.
Geld en goed bijeengaren ten koste van anderen is dus niet iets van deze tijd. Wij leven nu wel in een wereld van techniek en wetenschap die het oude Israël niet kende, maar de wijze waarop er met het leven en mensen wordt omgegaan blijkt de eeuwen door niet of nauwelijks te verschillen. Juist als de tijdgenoten van Amos staan ook wij, of wij nu rijk zijn, onbemiddeld of arm, elke dag voor keuzes hoe wij ons leven inrichten en op welke beginselen wij ons bestaan bouwen. Kiezen wij voor eigen gewin of kiezen wij voor een samenleven waar ieder levenskansen krijgt en wordt meegenomen in de boot.
Amos de schaaphoeder en vijgenkweker had geen economie gestudeerd en ook kon hij geen theologisch certificaat laten zien. Hij zag wat er groeide op het veld, wat er nodig was om een kudde te verzorgen, maar hij keek ook buiten zijn eigen straatje en merkte hoe het leven ten koste van elkaar de overhand had op het leven ten dienste van elkaar. Dat kon toch Gods bedoeling niet zijn. Hij had het er moeilijk mee, en meer dan dat. Het sneed hem door zijn ziel en het was alsof God zelf hem opriep om niet te zwijgen. Zo is het Amos misschien vergaan in die jaren op zijn boerenbedrijf. En op een gegeven moment laat hij zijn schapen achter en begeeft zich naar het godshuis in Betel. Het wordt een vurige aanklacht, het is niet de gepolijste taal van theologen en politici, maar hij wijst klip en klaar aan wat er aan schort “dan bedriegen wij met een vervalste weegschaal en verhandelen wij zelfs de afval van ons koren”. Lijken die woorden niet erg veel op wat wij in het nieuws van vandaag lezen of horen? In het groot en ook in het klein is er sprake van zich schaamteloos verrijken. Amos neemt geen blad voor de mond, maar hij doet dat niet om zelf aandacht te krijgen. Hij geeft stem aan de pijn en het onrecht dat mensen wordt aangedaan, hij kapittelt omdat recht en gerechtigheid die in Israëls wet verankerd liggen met voeten worden vertreden en zo Gods naam wordt onteerd.
Amos, het heeft hem veel gekost om zo voor de dag te komen. Hij werd een uitgestotene, want de waarheid bleek onverdraaglijk voor zijn gehoor. Vraag is hoe wij omgaan met zijn woorden? Want zijn ze niet brandend actueel? Horen wij ze als een kans of wijzen wij ze af, omdat wij de realiteit van alledag niet onder ogen willen zien? Ons niet willen bekeren en geld en goed niet willen inruilen voor zorg en compassie? Voor leven voor elk mensenkind?
Wat van Amos geldt, geldt ook voor het evangelie van vandaag. Dat is een tekst die tegen de haren in strijkt maar om heel andere redenen. Hoe is het in Gods naam mogelijk dat Jezus ons een onrechtvaardige rentmeester ten voorbeeld stelt?
Een onrechtvaardige rentmeester, een die op zijn post sjoemelt met het vermogen van zijn opdrachtgever. Wanneer het dreigt uit te komen en zijn baan op de tocht staat, gaat hij knoeien met de boeken om straks hulp en onderdak te vinden bij de schuldenaars van zijn baas. Ook dat verhaal zou zo uit de krant van vandaag gepikt kunnen zijn. De wereld is blijkbaar hardleers en als het om het leven van mensen gaat, rijk en arm, staan wij elke dag opnieuw voor de keuze: kies je voor waarheid en gerechtigheid of zijn er andere prioriteiten in het spel.
Maar hoe komt Jezus er nu toe zo’n voorbeeld aan te halen? Wat is daar evangelisch aan? Is het niet precies het tegendeel? Inderdaad, op het eerste gezicht valt daar niets goed aan te bespeuren. Maar als Jezus het gebeuren overziet, blijkt hij met een andere blik te kijken dan in onze samenleving veelal gebeurt. Wij zien al gauw niet meer dan de schurk die zijn baas oplicht, maar Jezus ziet de slimheid van de rentmeester en die geeft hij ons ter navolging. Daar gaat het om. Paulus zegt in een van zijn brieven ‘onderzoekt alles en behoudt het goede’. Het goede aan die rentmeester is dat hij kostbare talenten heeft en als christen moeten wij die gebruiken om een samenleving op te bouwen waar alle mensen recht wordt gedaan. Wij moeten de wereld niet overlaten aan de graaiers en demagogen van de macht. Ons is een verantwoordelijkheid gegeven om zo met het leven van anderen en van onszelf om te gaan dat Gods Naam eer wordt aangedaan en geen mens tekort wordt gedaan.
Geld, wij hebben het allemaal nodig, dat weten wij maar al te goed. Maar is het doel of middel? Vandaag hebben wij twee verhalen gehoord, een van een profeet en een uit het evangelie, waar geld de hoofdrol speelt. Dat zorgde niet voor een wereld die het stempel droeg van Gods Koninkrijk, integendeel. Mensen werden er afgeschreven in plaats van ingeschreven in het boek des levens.
Gaat het om geld of gaat het om God? En wie God zegt, heeft het over zijn naaste, in wie God ons aanziet en vraagt om een plek in deze wereld als broeder en zuster. Daarin zouden wij moeten investeren, niet alleen ons geld, maar al onze inventiviteit, de slimheid waarvan Jezus spreekt, ja, heel ons leven, opdat het aanschijn der aarde zal worden herschapen tot aller leven en vreugde.
AMEN.
Abt Thijs Ketelaars
Lezingen: Amos 8,4-7; 1Timotheus 2,1-8; Lucas 16,1-13