Een laaiend vuur in mijn hart

Onze broeder Gerard Mathijsen ontving vandaag het eerste exemplaar van zijn vertaling van de Cathegeses van Symeon de Nieuwe Theoloog. Volgende week is het boek verkrijgbaar in de boekwinkel. We delen graag de wijze woorden van Rinus van Warven en bedanken hem en iedereen die dit mogelijk gemaakt heeft. En uiteraard zijn we dankbaar voor onze broeder Gerard!

“T.S. Eliot stelde de vraag al: waar is de wijsheid die we in kennis hebben verloren? En dan die ladder verder af. Waar is de kennis die we in informatie hebben verloren? Waar is de informatie gebleven, die we hebben verloren in data? En waar zijn de data gebleven, die we hebben verloren in algoritmen?

Mijn naam is Rinus van Warven, uitgever van dit boek. Ik heb godsdienstwetenschappen en religieuze communicatie gestudeerd. Dat is het vak dat zich bezighoudt met de vraag hoe een spirituele boodschap zich staande houdt in een moderne cultuur. En even voor de helderheid: ik heb een christelijke achtergrond, maar ik ben net zo goed moslim en jood. Het is maar hoe je het definieert.

Dat klinkt misschien als een grapje van een uitgever die overal boeken wil verkopen. Dat is het niet. Het is précies de reden dat ik hier sta. Want wat Symeon verdedigt, gaat vooraf aan het etiket. Hij heeft het niet over het juiste leerstuk, de juiste formule, het juiste kamp. Hij heeft het over wat iemand overkomt. En wat iemand overkomt, laat zich door geen enkele traditie in bezit nemen. Dat is meteen het ongemakkelijke aan hem — voor zijn tijd, en voor de onze. Ik krijg zo ongeveer elke week dezelfde vraag voorgelegd. Zoooh, ben jij uitgever? Wordt er nog wel eens een boekje gelezen dan? Ja, moet ik dan antwoorden. Er wordt nog wel eens een boekje gelezen. Ondertussen denk ik stiekem: in welke wereld leef je eigenlijk.

Maar eerlijk is eerlijk — er verandert wel iets. Niet het publiek. De belangstelling verandert, omdat de cultuur verandert. In de dertig jaar dat ik bij de radio werkte heb ik die golven zien komen en gaan: maatschappelijk engagement, ethiek, spiritualiteit, spirituele groei, zingeving. En de laatste jaren: verbinding.

En nu leggen wij hier een boek op tafel dat duizend jaar oud is. Symeon de Nieuwe Theoloog leefde van 949 tot 1022. Monnik in Constantinopel, abt van het Sint-Mamasklooster. Hij is een van de slechts drie mensen die de orthodoxe traditie “de Theoloog” noemt — naast Johannes de Evangelist en Gregorius van Nazianze. Dat is geen titel die je krijgt voor geleerdheid. Die krijg je voor iets anders.

Want dit is wat Symeon zei, en waarom hij lastig was. Hij zei: je kunt God niet kennen van horen zeggen. Kennis over God is geen kennis van God. Wie zegt dat de ervaring van het goddelijke licht iets was voor vroeger, voor de heiligen, voor anderen – die heeft het niet begrepen. Het is er, nu, voor iedereen die durft.

Dat viel niet overal goed. Het bracht hem in botsing met de kerkelijke autoriteiten van zijn tijd, en het kostte hem uiteindelijk zijn plaats in Constantinopel. Hij werd verbannen. Zo gaat dat, met mensen die volhouden dat je het zelf moet ondergaan.

Joseph Campbell kreeg ooit de opmerking voorgelegd dat alle mensen op zoek zijn naar de zin van het leven. “Nee,” zei Campbell, “mensen zijn niet op zoek naar de zin van het leven, maar naar de ervaring van levend zijn.”

Symeon zegt dat duizend jaar eerder. En radicaler.

En voor die ervaring van levend zijn hebben we verhalen nodig. Alle grote religies bestaan bij de gratie van verhalen. Een goed verhaal, als het werkt, vertelt je niet iets – het brengt je binnen in de ervaring waarop het gestoeld is. Het is inwijding.

Kijk zo naar dit boek. Dit zijn geen verhandelingen. Het zijn catechesen: toespraken, gehouden voor zijn eigen monniken, door iemand die tegenover hen stond en het over zichzelf had. Symeon zegt “ik”. Hij vertelt wat hem is overkomen, en hij vertelt het met een directheid waar je ongemakkelijk van wordt. Niet omdat hij zich uitslooft, maar omdat hij geen andere manier ziet om het over te dragen. Hij kan het niet bewijzen. Hij kan het alleen vertellen, en hopen dat het bij de hoorder iets losmaakt.

Duizend jaar later doet het dat nog steeds. Daarom is dit boek geen antiquarische curiositeit Het is precies het tegengif voor de ladder van Eliot. Symeon voegt geen informatie toe — daar hebben we niets aan, we verdrinken erin. Hij loopt die ladder terug. Van algoritme naar data, van data naar informatie, van informatie naar kennis, van kennis naar wijsheid. En dan nog één trede verder, naar het Leven dat we in het leven zijn kwijtgeraakt.

Dat is wat een uitgever hoopt te vinden en zelden vindt. Dit boek bestaat omdat broeder Gerard Mathijsen het heeft vertaald. Dat is een zin die te snel gezegd is. Wat hier ligt is het werk van iemand die de tekst niet alleen begrijpt, maar kent van binnenuit — en die de moed had om Symeons vuur in het Nederlands te laten branden zonder het te temmen.

Beste Gerard, dank. Voor het werk, en voor het geduld met een uitgever. En dank aan de fondsen en aan deze abdij, die dit mogelijk hebben gemaakt.”

Rinus Van Warven – uitgever

Een Laaiend vuur in mijn hart – Uitgeverij Van Warven. 34,95,-